Bursa Hanlar Bölgesi: Tarihi Ticaret Merkezinde Zaman Yolculuğu

Bursa denince akla ilk gelen yerlerden biri, kentin tam göbeğinde uzanan Hanlar Bölgesi'dir. 14. yüzyılda Orhan Gazi Külliyesi'nin çevresinde şekillenmeye başlayan bu alan, 16. yüzyılın ortalarına kadar padişahların ve devlet büyüklerinin yaptırdığı anıtsal yapılarla büyüyerek Osmanlı'nın en önemli ticaret merkezlerinden biri haline gelmiştir. Bugün hâlâ canlılığını koruyan bölge, dar sokakları, tarihi hanları ve çarşılarıyla ziyaretçilerini geçmişe doğru bir yolculuğa çıkarıyor. 2014 yılında ise Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğuşu Dünya Miras Alanı'nın bir parçası olarak UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.

Hanlar Bölgesi'nin Tarihi Dokusu

Hanlar Bölgesi, Bursa'nın merkezinde yaklaşık 106.833 metrekarelik bir alanı kaplar. Doğuda tarihi Belediye Sarayı ve Çömlekçiler Caddesi, batıda Cemal Nadir Caddesi, güneyde Atatürk Caddesi ve kuzeyde Cumhuriyet Caddesi ile çevrilidir. Bu sınırlar içinde kalan bölge, Osmanlı'nın kuruluş dönemindeki kent dokusunu günümüze taşır.

Bölgenin tarihi, 1340'larda Sultan Orhan'ın Hisar'ın doğusunda Orhangazi Külliyesi'ni inşa ettirmesiyle başlar. O dönemde nüfus artışıyla birlikte ticaret ve zanaat faaliyetleri surların dışına, kervan yoluna en yakın kapının hemen önüne taşınmıştı. Tehlike anında malların kolayca kaleye sığınabileceği bir konum seçilmişti. Zamanla burada konutlar ve sabit pazar alanları oluştu. Bölgenin en eski pazar yeri, Hisar ile İnebey Medresesi arasındaki Tahtakale idi; kale altı anlamına gelen bu alanda dağ köylülerinin getirdiği ürünler satılırdı. Tuz Pazarı, Çiçek Pazarı gibi birçok pazar da sabitlenerek günümüze kadar ulaşmıştır.

Hanlar: Ticaretin ve Konaklamanın Kalbi

Hanlar Bölgesi'ndeki yapıların en dikkat çekici olanı hiç şüphesiz hanlardır. Osmanlı döneminde her han, belirli bir ürünün kapalı pazar yeri olma görevini fermanla tekeline almıştı. Bu nedenle hanlar, içinde satılan mala göre isimlendirilirdi: Pirinç Han, Tuz Hanı, Kütahya (Çukur) Hanı, Tahtakale (Yoğurt) Hanı, Eskişehir Hanı, Kapan Hanı, Galle Hanı gibi. Apolyont Hanı, Balibey Hanı, Emir Hanı, Eski İpek Hanı, Fidan Hanı, Geyve Hanı, Koza Hanı ve daha niceleri bölgenin zengin ticaret geçmişini yansıtır.

Hanlar genellikle iki katlıydı; üst katlar tüccarların konaklaması ve ticari işlerini görmesi için, alt katlar ise ürünlerin depolanması veya perakende satış için kullanılırdı. Bu düzen, hem ticaretin hem de konaklamanın aynı çatı altında toplanmasını sağlıyordu. Bugün bölgede yaklaşık 30'a yakın han, çarşı ve pazar, Bursa Tarihi Çarşı ve Hanlar Birliği adlı sivil toplum kuruluşu çatısı altında birleşerek tarihi dokunun korunması ve bölgenin cazibe merkezi haline getirilmesi için çalışıyor.

Koza Han: İpek Ticaretinin Simgesi

Hanlar Bölgesi'nin en ünlü yapılarından biri olan Koza Han, Ulu Cami ile Orhan Camii arasında yer alır. 15. yüzyılın sonlarında II. Bayezid tarafından İstanbul'daki eserlerine gelir sağlamak amacıyla yaptırılmıştır. İnşa kitabesi olmamakla birlikte, vakfiye kayıtlarına göre yapımı Mart 1490'da başlamış ve açılışı 29 Eylül 1491'de gerçekleşmiştir. Mimarı, Abdül ula bin Pulat Şah'tır.

Koza Han, Osmanlı han mimarisinde ortasındaki mescit bakımından eski gelenekleri sürdüren ve bütünlüğünü koruyabilmiş ender yapılardandır. Anıtsal giriş kapısı ve avlusundaki altı şadırvanlı köşk mescit, Bursa'nın simgeleri arasında kabul edilir. Han, kareye yakın dikdörtgen bir avlunun etrafında iki katlı ana blok ile doğusunda ahır ve depoların bulunduğu ikinci bir avludan oluşur. Zemin katta 45, üst katta 50 oda olmak üzere toplam 95 oda vardır. Odaların önünde altlı üstlü revaklar uzanır; üst kat revakları ahşapken sonraki onarımlarda kâgire dönüştürülmüştür. Avludaki sekiz kenarlı mescit, altında havuzlu şadırvanı olan ve kurşun kaplı bir kubbeyle örtülü özgün bir yapıdır; bu özelliğiyle daha sonra inşa edilen Edirne Rüstem Paşa Kervansarayı ve Lefkoşa Büyük Han gibi yapıları etkilediği düşünülür.

Koza Han, adını içinde yapılan ipek kozası ticaretinden alır. Geçmişte Yeni Han, Han-ı Cedid, Simkeş Han gibi çeşitli isimlerle anılmıştır. İpek tüccarları burada konaklar, üst kattaki odaları hem ticaret hem de kalacak yer olarak kullanır, alt kattaki odalarda ise mallarını depolardı. Günümüzde han, ticari işlevini sürdürmekte; avlusundaki kafelerde çay içip tarihi atmosferin tadını çıkarabilirsiniz. Hanın doğusundaki tek katlı İç Koza Han bölümü ise artık yeme içme hizmeti veriyor.

Pirinç Han: Kürkten İpeğe Uzanan Tarih

Koza Han'ın hemen yakınında, Cumhuriyet Caddesi üzerinde yükselen Pirinç Han, II. Bayezid'in Bursa'da yaptırdığı ikinci handır. 1490-1508 yılları arasında inşa edilmiştir; mimarları Yakup Şah bin Sultan Şah ve Ali bin Abdullah'tır. İlk yapıldığında Hân-ı Cedîd-i Hâkānî, Kârbansaray gibi isimlerle anılan yapı, 17. yüzyıl başlarından itibaren Pirinç Hanı olarak bilinmeye başlamıştır.

Yapıda taş ve tuğla birlikte kullanılmış; avlu kemerleri ve ayakları kesme taş, kemerler, kubbeler ve tonozlar tuğladır. Büyük kare avlunun etrafında alt katta 38, üst katta 48 oda bulunur. Develikli ve ahırlıklı olan han, dönemin kervan ticaretine uygun tasarlanmıştır. Orijinalinde avluda bulunan onaltıgen şadırvanın izleri günümüzde hâlâ görülebilir.

Tarihi kayıtlara göre, hanın bulunduğu Şehreküstü Mahallesi'nde Venedikli, Rusyalı ve Frenk tüccarlar yaşıyordu. Pirinç Han, Bursa'ya gelen yabancı tüccarların en çok uğradığı hanlardan biriydi ve özellikle kürk ticareti yapılıyordu. 16. yüzyılın ortalarından itibaren ise handa ipek bükücüler toplanmaya başlamıştı. 1855 depreminde batı ve kuzey revakları ile dükkânları tamamen yıkılan han, zamanla ek yapılarla onarılmış; kuzeydoğu köşesi ise 1903-1906 yıllarında Hamidiye Caddesi (bugünkü Cumhuriyet Caddesi) açılırken kesilmiştir. 1970'li yılların sonlarına kadar deri atölyeleri, ayakkabı imalathaneleri ve ipek boyacılarına ev sahipliği yapan han, yaklaşık yirmi yıl süren restorasyonun ardından 2002 yılında alışveriş merkezi olarak kapılarını yeniden açmıştır. Bugün alt katında kafeler, üst katında dükkân ve ofisler bulunur.

Hanlar Bölgesi, Bursa'nın tarihi ticaret kültürünü yaşatan açık hava müzesi gibidir. Koza Han'ın ipek kokan avlusunda bir kahve içmek, Pirinç Han'ın taş kemerleri altında gezinmek, bu kadim şehrin ruhunu hissetmek için harika bir fırsattır. Tarihi çarşıların ve hanların arasında kaybolmak, Bursa'yı keşfetmenin en keyifli yollarından biridir.

Kaynak: tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org
Görsel: Ss272727, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0