Bursa Müzik Kültürü: Türkülerden Senfoni Orkestrasına

Bursa, Osmanlı'nın ilk başkenti olması dolayısıyla Orta Asya'dan Anadolu'ya taşınan müzik kültürünün askerî, dinî ve halk alanlarındaki üsluplarının buluştuğu önemli bir merkez olmuştur. İnsanlık tarihi kadar eski olan müzik; coğrafi şartlar, doğaya uyum ve inanç sistemlerine göre şekillenmiş, Bursa'da da bu çeşitlilik kendine özgü bir yapı oluşturmuştur. Şehrin müzik kültürü; Karagöz gölge oyunu müziklerinden aşıklık geleneğine, doğaçlama söyleşilerden törensel müziklere, oyun havalarından güzelleme, koçaklama, ağıt ve ninnilere, harman türkülerinden köy güvendelerine ve geleneksel sohbet toplantılarındaki ezgilere kadar geniş bir yelpazeye yayılır.

Osmanlı Mirası: Mehterhane ve Mevlevîhane

Osmanlı musikisinde askerî müzik okulu niteliği taşıyan ve Hunlardan beri vurmalı ile nefesli sazlardan oluşan mehterhane geleneği, Bursa'da Osmanlı'dan günümüze kadar yaşatılmıştır. Bunun yanında Mevlânâ'nın tasavvufî fikirleriyle şekillenen Mevlevî kültürünün temsilcisi Bursa Mevlevîhanesi'nde verilen geleneksel sanatlar, semâ meşki ve müzik eğitimi sayesinde pek çok sanatçı ve müzisyen yetişmiştir. Bu iki gelenek, şehrin müzik birikiminin temel taşlarını oluşturur.

Halk Müziğinde Çalgı Çeşitliliği ve Yöresel Farklılıklar

Bursa'da kullanılan halk müziği çalgıları büyük bir çeşitlilik gösterir. Dağ yöresi olarak adlandırılan Keles, Orhaneli, Büyükorhan ve Harmancık bölgelerinde kaba çalgı adı verilen davul-zurna ve dümbek; ince çalgı adı verilen saz grubu, cümbüş, keman ve darbuka çalınmaktadır. Kadınların kına gecelerinde ve kendi aralarındaki eğlencelerde kullandığı, bakır tencere veya kazanla çalınan bakır geleneği ise günümüzde son temsilcileriyle sürdürülmektedir. Tarih boyunca göçler ve mübadele gibi nüfus değişimleriyle Balkanlar, Orta Asya ve Anadolu'nun her bölgesinden insanı ağırlayan Bursa; Selanik-Girit Mübadili, Boşnak, Arnavut, Pomak, Azeri, Laz, Ahıska, Abhaz, Çerkez ve Gürcü ezgilerini de bünyesinde toplamıştır. Bu kültürel zenginlik; tef, zil, kaşık, divan sazı, bağlama, cura, zurna, düdük, klarnet, akordeon, tulum, dilli ve dilsiz kaval gibi sazlarla Bursa müzik kültürüne yansımıştır.

Geleneksel Sohbet Toplantıları: Gezek, Danışık ve Erfane

Bursa'nın geleneksel müzikli sohbet toplantıları, şehrin kültürel dokusunun ayrılmaz bir parçasıdır. Gezek; her meslek ve ekonomik yapıdan saz ve söz üstatlarının bir araya geldiği, her hafta üyelerden birinin evinde belli bir program ve düzen içinde şarkıların söylendiği gezici, amatör ve müzikli toplantılardır. Selçuklular dönemine kadar uzanan bu gelenek; Bursa Dostlar Gezeği, Yeşil Bursa Sevgi Gezeği, Yeşil Bursa Dostlar Gezeği, Tahtakale Gezeği, İpekyolu Gezeği ve Nalbantoğlu Gezeği gibi topluluklarla günümüzde de yaşatılmaktadır. Sadece erkek üyelerden oluşan gezek topluluklarına her sınıf ve meslek grubundan kişiler katılabilmektedir. Özel günlerde farklı mekânlarda yapılan toplantılara ise Dış Gezek adı verilir.

Danışık ise Bursa'nın dağ bölgesindeki Keles, Orhaneli, Harmancık ve Büyükorhan ilçelerinde düğünlerde, düğün sahibi tarafından evinde veya köy odasında düzenlenen yemekli ve müzikli toplantılardır. Bu toplantılarda düğün sahibine destek olmak, konukların ağırlanması ve düğün hazırlıkları için görev dağılımı yapılır. Günümüzde her Salı günü Tahtakale mahallesindeki DAĞDER binasında Danışık Gecesi düzenlenmektedir. Erfane ise eski Bursalı ailelerin yaz günlerinde açık alanda, genellikle Uludağ'da belirlenen bir yerde toplanarak müzik ve yemek eşliğinde piknik şeklinde gerçekleştirdikleri etkinliklerdir. Dağ bölgesinde özel günlerde ve bayramlarda dernekler veya delikanlı başı adı verilen kişilerce köy odalarında organize edilir. Gezek, Danışık ve Erfane kültürü; UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras çalışmaları kapsamında Geleneksel Sohbet Toplantıları adı altında Ulusal Envanter'de kayıt altına alınmıştır.

Bursa Türküleri ve Çok Sesli Müziğe Uzanan Yol

Bursa halk müziği; Karagöz gölge oyunu müziklerinden aşıklık geleneğine, doğaçlama söyleşilerden törensel müziklere, oyun havalarından güzelleme ve koçaklamalara, ağıtlardan ninnilere, doğa, harman, hasat, iş ve esnaf türkülerinden köy güvendelerine kadar pek çok konuyu işler. Yöredeki sanatçılar bayram, düğün ve özel günlerde ezgilerini iki ana bölümden oluşan fasıl ile icra ederler. Cici Pabucum Cici, Şimdi Pınarım, Meşeli Dağlar, Aşalım Aşalım, Zeytinyağlı Yiyemem, Ben Yemenimi Al İsterim, Bursa Köy Güvendeleri, Mavi Yelekli Yarim ve Oğlan Adın İsmail gibi türküler bu zengin repertuarın örneklerindendir.

Bu köklü halk müziği geleneğinin yanında Bursa, çok sesli müzikte de önemli bir yere sahiptir. Bursa Bölge Devlet Senfoni Orkestrası (BBDSO), Türkiye'nin 6. devlet senfoni orkestrası olarak 1999-2000 sezonunda kurulmuştur. Orkestra, 1990'larda Bursa'daki iki farklı kurum bünyesinde oluşturulan orkestraların 1998'de birleşmesiyle meydana gelmiş ve 1999'da Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesinde faaliyete geçmiştir. Bu orkestralardan biri, Bursa Uludağ Üniversitesi bünyesinde 1995'te kurulan yaylı çalgılar oda orkestrası; diğeri ise 1996'da Büyükşehir Belediyesi öncülüğünde ve Bursa Kültür Sanat ve Turizm Vakfı'nın desteğiyle kurulan nefesli ve vurma çalgılar topluluğudur. Birleşmenin ardından Bursa Senfoni Orkestrası adını alan topluluk, Azerbaycanlı besteci Hasan Adıgüzel yönetiminde konserler vermeye başlamış, orkestranın danışmanlığını ise Hikmet Şimşek üstlenmiştir. Hikmet Şimşek'in girişimleri sonucu 23 Eylül 1998 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan kararla BBDSO resmen kurulmuş ve Türkiye'nin ilk bölge senfoni orkestrası unvanını almıştır.

BBDSO, kuruluşundan itibaren Bursa'da düzenli haftalık konserler vermekte, 2011-2012 sezonundan itibaren ise konserlerini Merinos Parkı içindeki Atatürk Kongre ve Kültür Merkezi'nde gerçekleştirmektedir. Orkestra, haftalık konserlerin yanı sıra Bursa içinde farklı mekânlarda ve çevre il ile ilçelerde eğitim amaçlı konserler düzenlemekte; ayrıca her yıl geleneksel olarak Bursa Uluslararası Festivali'nin açılış konserlerini üstlenmektedir. Yurtiçi turnelerin yanı sıra Polonya, Suriye, Yunanistan, Bulgaristan, KKTC ve Malta'da konserler veren orkestra; İdil Biret, Suna Kan, Fazıl Say, Ayla Erduran, Gülsin Onay, Yıldız Kenter, Müşfik Kenter, Genco Erkal ve Shlomo Mintz gibi tanınmış solistlere eşlik etmiştir. Çocuklara ve genç kuşaklara yönelik ücretsiz eğitim konserleri de düzenleyen BBDSO, 2009-2011 yılları arasında kendisi için özel olarak yazılan Yaramaz Notalar adlı senfonik çocuk oyununu ücretsiz sahneleyerek 16.000 çocuğa ulaşmıştır.

Bursa'nın müzik kültürü; asırlık halk ezgilerinden geleneksel sohbet toplantılarına, mehterden Mevlevî ayinlerine ve çağdaş senfoni orkestrasına uzanan geniş bir yelpazede varlığını sürdürmektedir. Bu zengin miras, şehrin kimliğinin ayrılmaz bir parçası olarak gelecek kuşaklara aktarılmaya devam etmektedir.

Kaynak: bursa.ktb.gov.tr, bursa.ktb.gov.tr, tr.wikipedia.org
Görsel: Basak, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0